Waarom niet allebei?
Een schriftje voor kleuters? Dat vinden sommige leerkrachten te schools. Kleuters moeten toch vooral spelen, ontdekken en bewegen? Maar waarom zouden spelend leren en gericht oefenen elkaar uitsluiten? En hoe bereiden we kinderen dan goed voor op het leren schrijven in groep 3?
Lees hieronder het artikel!
Spelen is essentieel voor de ontwikkeling van kleuters. Tijdens het spelen ontdekken kinderen de wereld, ontwikkelen ze hun motoriek, leren ze samenwerken en doen ze nieuwe ervaringen op. Daarover bestaat weinig discussie.
Toch ontstaat er regelmatig discussie wanneer kleuters gericht vaardigheden oefenen. Zeker wanneer dat gebeurt in een schriftje.
Ook bij Schriftcode horen we dat. In groep 1 en 2 gebruiken we schriftjes waarin kinderen kleuren en arceren. Sommige kleuterleerkrachten vinden dat te schools. Zij werken liever met vrije tekenactiviteiten, ontwikkelingsmaterialen en spel.
Dat is begrijpelijk. Niemand wil dat het kleuteronderwijs verandert in een vervroegde versie van groep 3.
Maar misschien stellen we de verkeerde vraag. Niet: is een schriftje te schools? Maar: wat willen we kinderen leren en welke didactische aanpak helpt daarbij?
In het kleuteronderwijs wordt vaak een tegenstelling gemaakt tussen spelend leren en gericht oefenen. Toch hoeft die tegenstelling er niet te zijn.
Ook SLO beschrijft het belang van een beredeneerd onderwijsaanbod in de kleutergroepen. Daarbij kiest de leerkracht bewust welke doelen, activiteiten en instructies aansluiten bij de ontwikkeling van de kinderen.
Spel kan daarin een belangrijke plaats innemen. Maar ook gerichte instructie, voordoen, samen oefenen en feedback geven horen bij goed onderwijs.
Een kleuter die leert knippen, krijgt immers ook instructie. De leerkracht laat zien hoe je een schaar vasthoudt, hoe je het papier beweegt en hoe je langs een lijn knipt.
Waarom zou dat bij het leren hanteren van een potlood en pen anders zijn?
Het gaat niet om een keuze tussen spelen óf leren. Het gaat om de vraag welke aanpak past bij de vaardigheid die je wilt ontwikkelen.
Wanneer kinderen in groep 3 leren schrijven, wordt er veel van ze gevraagd. Ze moeten lettervormen herkennen, analyseren en nauwkeurig produceren. Daarvoor moeten ze een pen gecontroleerd kunnen bewegen met de 3 schrijfvingers.
Een goede voorbereiding op het schrijven begint daarom al in groep 1 en 2.
Bij Schriftcode noemen we dit de schrijfvoorwaarden. Kinderen oefenen onder andere:
Deze vaardigheden kunnen niet uitsluitend worden overgelaten aan toevallige oefenmomenten. Natuurlijk ontwikkelen kinderen hun fijne motoriek tijdens spelen, bouwen, tekenen en knutselen. Maar wie een specifieke vaardigheid wil aanleren, moet ook gelegenheid bieden om juist die vaardigheid te oefenen.
Dat betekent niet dat kleuters alvast verbonden schrijfletters moeten leren. Integendeel. We bereiden ze voor op het leren schrijven, zonder op het eigenlijke schrijfonderwijs vooruit te lopen.
Een veelgehoorde opvatting is dat kleuters eerst grote bewegingen moeten oefenen voordat ze kleine, nauwkeurige bewegingen kunnen maken.
Daarom zien we in kleutergroepen vaak activiteiten waarbij kinderen met grote armbewegingen tekenen, schilderen of patronen maken.
Dat zijn waardevolle activiteiten. Maar waarom zouden kleine bewegingen daarop moeten wachten?
Kleuters gebruiken hun vingers immers voortdurend voor nauwkeurige handelingen. Ze bouwen met kleine blokjes, rijgen kralen, maken puzzels en gebruiken tekenmateriaal.
Grove en fijne motoriek ontwikkelen zich naast elkaar en beïnvloeden elkaar. Er is geen overtuigende wetenschappelijke basis voor de algemene regel dat grote bewegingen eerst volledig beheerst moeten worden voordat kinderen gericht kleine bewegingen mogen oefenen.
Wie kinderen wil voorbereiden op het schrijven, kan ze daarom ook laten oefenen met het materiaal en de bewegingen die daarvoor nodig zijn.
Kleuren en arceren lijken misschien eenvoudige activiteiten. Maar bij Schriftcode hebben ze een duidelijk didactisch doel.
Bij het kleuren oefenen kinderen om hun schrijfmateriaal gecontroleerd te bewegen en binnen een begrenzing te werken. Bij het arceren oefenen ze het maken van rechte, regelmatige lijnen, waarbij ze aandacht besteden aan richting, afstand en nauwkeurigheid.
De opdrachten zijn zorgvuldig opgebouwd. Kinderen leren goed kijken naar wat ze moeten maken en proberen dat vervolgens zo nauwkeurig mogelijk uit te voeren.
Daarbij speelt de leerkracht een belangrijke rol. Door de kleuters op de juiste manier te begeleiden bij de oefeningen en de juiste feedback te geven op het niveau van het kind.
Nauwkeurig waarnemen en nauwkeurig uitvoeren: dat is de basis van de grafo-cognitieve benadering van Schriftcode.
Lees ook: Schrijfvoorwaarden in groep 1 en 2 – een goede voorbereiding op leren schrijven.
En: Kleuters leren letters schrijven
Dat is een bewuste keuze.
Een schriftje biedt structuur en maakt het mogelijk om de oefeningen in een doordachte volgorde aan te bieden. Kinderen kunnen terugkijken naar eerdere opdrachten en zien hoe hun vaardigheden zich ontwikkelen. Uiteraard weet jij als leerkracht precies welke kinderen toe zijn aan de schrijfvoorwaarden en welke kinderen dit nog spannend vinden.
We merken ook in de praktijk dat veel kleuters trots zijn op hun eigen schriftje. Ze werken er graag in en vinden het leuk om hun werk thuis te laten zien.
Natuurlijk is een schriftje geen doel op zich. Een kind kan ook op een los vel papier leren kleuren en arceren. De meerwaarde zit in de inhoud van de opdrachten, de opbouw, de instructie en de begeleiding.
En dat is precies het punt: een activiteit wordt niet automatisch te schools doordat deze in een schriftje staat.
Een schriftje kan te schools worden gebruikt, bijvoorbeeld wanneer alle kinderen langdurig dezelfde opdrachten moeten maken zonder rekening te houden met hun ontwikkeling. Maar dat zegt iets over de manier van werken, niet over het schriftje zelf.
Onderzoek naar handschriftonderwijs laat zien dat gerichte instructie en oefening kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van schrijfvaardigheid.
Een systematische review uit 2018 vond bij onderwijsprogramma’s voor jonge kinderen kleine tot middelgrote verbeteringen in de leesbaarheid van het handschrift. Een meta-analyse uit 2022 liet eveneens positieve effecten zien van handschriftinstructie op schrijfvloeiendheid. Ook gerichte feedback bleek daarbij van belang.
Dat betekent niet dat wetenschappelijk is aangetoond dat een specifiek kleuterschriftje beter werkt dan andere voorbereidende activiteiten. Wel ondersteunt het onderzoek het bredere didactische uitgangspunt dat schrijfrelevante vaardigheden baat kunnen hebben bij doelgerichte instructie en oefening.
Bij Schriftcode vertalen we dat uitgangspunt naar een zorgvuldig opgebouwde leerlijn, waarin kinderen eerst de schrijfvoorwaarden ontwikkelen voordat ze in groep 3 verbonden schrift leren.
Misschien moeten we af van de gedachte dat gericht oefenen bij kleuters automatisch verschoolsing betekent.
Een kleuter die leert knippen, mag oefenen met een schaar. Een kleuter die leert tekenen, mag oefenen met een potlood. En een kleuter die zich voorbereidt op het schrijven, mag oefenen met kleuren en arceren.
Dat hoeft niet lang te duren. Het hoeft niet ten koste te gaan van spel. En het hoeft zeker niet voor ieder kind op precies hetzelfde moment of op dezelfde manier.
Maar het verdient wel een bewuste plek in het onderwijsaanbod.
Goed kleuteronderwijs draait niet om de tegenstelling tussen spelen en oefenen. Het draait om weten wat je kinderen wilt leren en hoe je ze daarbij het beste kunt begeleiden.
Daarom kiezen we bij Schriftcode voor gerichte oefening van de schrijfvoorwaarden in groep 1 en 2. Niet om kleuters eerder schools te laten werken, maar om ze goed voor te bereiden op het leren schrijven.
Want een goede voorbereiding op schrijven begint niet met het schrijven van letters.
Die begint met leren kijken, kleuren, arceren en nauwkeurig werken.
Benieuwd hoe Schriftcode kleuters voorbereidt op het leren schrijven in groep 3?
Bekijk onze leerlijn voor groep 1 en 2 en ontdek hoe kleuren en arceren bijdragen aan de ontwikkeling van schrijfrelevante vaardigheden.
Bronnen en achtergrond
Effectief handschriftonderwijs
Wil je op de hoogte blijven? Meld je aan voor de nieuwsbrief.
Contact:
E-mail: info@webedu.nl
Telefoon: 071 – 7114312
